زمانی که به یک عقد یا قرارداد میگویند باطل است، انگار از ابتدا هیچ قراردادی بسته نشده است. قرارداد باطل در مقابل قرارداد صحیح میآید. اثر قرارداد باطل از ابتدا است. یعنی از ابتدا انگار قراردادی بسته نشده است. بر خلاف باطل بودن، در مواردی که قراردادی فسخ، اقاله و منفسخ میشود، اثر آن از زمان فسخ، اقاله و منفسخ جاری میشود.
وقتی دو نفر قراردادی را با هم میبندند باید شرایط آن قرارداد را رعایت کنند. اگر شرایط یک قرارداد را رعایت نکنند، به منزله این است که انگار قراردادی بسته نشده است.
مثال 1: شما برای اجاره یک واحد آپارتمان، با موجر یا مالک قرارداد اجاره منعقد میکنید اما مدت قرارداد اجاره را ذکر نمیکنید، در این صورت قرارداد شما باطل است. و انگار هیچ قراردادی نبستهاید. چرا که ذکر مدت اجاره در اجارهنامه از شرایط اصلی قرارداد است.
مثال 2: شما قصد دارید ملکی خریداری کنید. بعد از انتخاب یک ملک، مالک آن یک شخص دیوانه یا کودک است. در صورتی که با چنین مالکی قرارداد ببندید، معامله باطل است و انگار هیچ گونه معاملهای از ابتدا منعقد نکردهاید. دلیل باطل بودن این است که مطابق قانون مدنی معامله با مجنون یا صغیر به دلیل محجور بودن و عدم اهلیت و عدم تشخیص، باطل است.
مثال 3: فک کنید اشخاصی فرزند شما را گروان گرفتهاند و از شما در ازای آزادی فرزندتان، میخواهند که ملک یا ماشین خود را بفروشید. در این صورت نیز قرارداد فروش ملک یا ماشین شما باطل است. چرا که یکی از شرایط اصلی قرارداد، داشتن قصد فروش است و مجبور کردن هر شخصی به دلیل اینکه قصد وی را از بین میبرد، معامله را باطل میکند.
مواردی دیگر هم وجود دارد که قرارداد را باطل میکند. شرایط اساسی صحت کلیه قراردادها در ماده 190 قانون مدنی آمده است.
