طبقات سه گانه ارث اولویتبندی در راستای خویشان نسبی و نیز سببی متوفی را به هنگام ارث بردن، به ما نشان میدهد. بهطور کلی خویشان در سه طبقه جای میگیرند.
نزدیکان سببی و نسبی با توجه به آنچه که ضمن فقه بیان شده است از هم دیگر ارث میبرند، نزدیکان نسبی بنا بر زاد و ولد ایجاد میشوند که آن نیز نسبت به متوفی در سه طبقه بنا بر الویت خود، جای میگیرند. تا به هنگامی که یک وارث از طبقه قبلی وجود داشته باشد، به طبقه بعد نیز از متوفی ارث نخواهد رسید.
رابطه سببی و نسبی در ارث
مطابق ماده ۸۶۱ قانون مدنی موجب ارث دو امر است: سبب و نسب.
ارث به موجب سبب:
به واسطه ازدواج با متوفی رابطه ارث بری ایجاد شده و وارث متوفی محسوب میشود. نکته قابل توجه این که ارث به موجب نکاح دائم ایجاد میشود و شرط توارث در نکاح موقت باطل است و به بیان دیگر در ازدواج موقت زن و مرد از یکدیگر ارث نمیبرند.
ارث به موجب نسب:
افرادی که با داشتن رابطه خونی با متوفی، خویشان او محسوب میشوند و از او ارث میبرند.
برای انحصار وراثت مدارکی لازم است که بدون آنها فرایند انحصار وراثت شکل نمیگیرد، برای انحصار وراثت قبل از مراجعه به مراجع رسمی، این مدارک باید تهیه شوند، تهیه این مدارک هم از جمله مواردی است که هزینه انحصار وراثت محسوب میشود.
شناسنامه و گواهی فوت متوفی
اداره ثبت احوال پس از فوت، مراتب آن را ثبت میکند و شناسنامه فرد را باطل میکند به این ترتیب گواهی فوت صادر میشود، برای انحصار وراثت اصل گواهی فوت و کپی برابر اصل آن به انضمام درخواست، لازم است.
استشهادیه محضری
در فرمی که دادگستری در اختیار متقاضی قرار میدهد باید اسم تمام وارثان نوشته شود، دو تن از کسانی که وراث و درگذشته را میشناسند، باید فرم را امضا کنند و آن را در دفتر استاد رسمی گواهی کنند.
رسید گواهی مالیات بر ارث
وراث باید پس از فوت متوفی سیاههای از تمام داراییهای منقول و غیرمنقول او را به اداره دارایی تحویل بدهند و رسید آن را دریافت کنند، این رسید با تقاضای گواهی انحصار وراثت به دادگاه ارائه میشود.
آگهی فوت
معمولاً در جریان درخواست انحصار وراثت، دادگاه با هزینه متقاضیان، یک آگهی فوت در روزنامه منتشر میکند تا وراث احتمالی یا کسانی که ادعایی دارند، برای ثبت آن به دادگاه مراجعه کنند.
کپی برابر اصل شده شناسنامه وراث
وارثانی که تقاضای انحصار وراثت دارند، باید علاوه بر شناسنامه خود، کپی برابر اصل شده شناسنامه وراث دیگر را هم به دادگاه تقدیم کنند همچنین مدیر دفتر دادگاه، اصل شناسنامهها را خواهد خواست.
مالیات بر ارث
مالیات بر ارث مالیاتی است که به داراییهای متوفی تعلق میگیرد. تا زمانی که مالیات اموال او تعیین نشده باشد، انتقال اموال ممکن نیست، برای درخواست گواهی انحصار وراثت باید با مراجعه به اداره مالیات، اموال فرد درگذشته را در اظهارنامه مالیات بر ارث گزارش کرد.
مالیات بر ارث بر تمام اموال متوفی تعلق نمیگیرد، وجوهی مثل مستمری بازنشستگی که بیمه آن را پرداخت میکند، مشمول مالیات بر ارث نمیشود، علاوه بر آن سنوات پایان کار، دیه و خسارت بیمه عمر از مالیات بر ارث معاف هستند.
ترتیب تقسیم اموال
پس از فوت متوفی اموال باقی مانده با توجه به نسبت خاصی بین وراث تقسیم میشود، ترتیب وراث برای تقسیم ارث به صورت همسر، پدر و مادر و سپس فرزندان خواهد بود، یعنی اگر پدری فوت کند و همسر وی در قید حیات باشد یک هشتم از اموال غیرمنقول به او ارث میرسد، سپس سهم ارث پدر و مادر در صورت حیات و پس از آن نیز فرزندان به نسبت ذکر شده ارث خواهند برد.
وارثان متوفی و افراد ذینفع میتوانند به صورت کتبی در خواست گواهی انحصار وراثت بدهند، منظور از افراد ذینفع کسانی هستند که از متوفی طلب دارند، وصی او هستند یا از اثبات وراثت فرد دیگری سود میبرند. در درخواستنامه کتبی اطلاعات درخواست کننده شامل نام و مشخصات کامل، محل اقامت، نسبت بین متوفی و وارث درج میشود و دادگاه آن را بررسی میکند، زمان رسیدگی به درخواست گواهی انحصار وراثت متفاوت است.
برای دریافت گواهی انحصار وراثت ابتدا باید به اداره ثبت احوال مراجعه کرد تا موضوع فوت در بانک اطلاعاتی آنها ثبت شود، با باطل شدن شناسنامه فرد فوت شده، گواهی فوت برای او صادر میشود، پس از صدور گواهی تمامی اموال او به صورت قهری به ورثه انتقال داده میشود. بعد از آن ورثه برای تعیین سهم خود به شورای حل اختلاف محل خود مراجعه کرده و گواهی انحصار وراثت را دریافت میکنند.
دادخواست باید به زبان فارسی در روی برگهای چاپی مخصوص نوشته شده و حاوی نکات زیر باشد:
۱- نام، نام خانوادگی، نام پدر، سن، اقامتگاه و حتیالامکان شغل خواهان.
تبصره – در صورتی که دادخواست توسط وکیل تقدیم شود مشخصات وکیل نیز باید درج گردد.
۲- نام، نام خانوادگی، اقامتگاه و شغل خوانده.
۳- تعیین خواسته و بهای آن مگر انکه تعیین بها ممکن نبوده و یا خواسته، مالی نباشد.
۴- تعهدات و جهاتی که به موجب آن خواهان خود را مستحق مطالبه می داند به طوری که مقصود واضح و روشن باشد.
۵- انچه که خواهان از دادگاه درخواست دارد.
۶- ذکر ادله و وسایلی که خواهان برای اثبات ادعای خود دارد، از اسناد و نوشتجات و اطلاع مطلعین و غیره، ادله مثبته به ترتیب و واضح نوشته می شود و اگر دلیل، گواهی گواه باشد، خواهان باید اسامی و مشخصات و محل اقامت آنان را به طور صحیح معین کند.
۷- امضای دادخواست دهنده و در صورت عجز از امضاء، اثر انگشت او.
تبصره ۱- اقامتگاه باید با تمام خصوصیات از قبیل شهر و روستا و دهستان و خیابان به نحوی نوشته شود که ابلاغ به سهولت ممکن باشد.
تبصره ۲- چنانچه خواهان یا خوانده شخص حقوقی باشد، در دادخواست نام و اقامتگاه شخص حقوقی نوشته خواهد شد.
دادخواست در اصل سندی عادی می باشد.
یکی از شرایط و نحوه نوشتن دادخواست حقوقی این است که باید به تعداد خواندگان بعلاوه یک نسخه دیگر دادخواست تنظیم شود. مثلا اگر تعداد خوانده های یک پرورنده 3 نفر بودند، باید تعداد دادخواست را 4 برگ تنظیم نمایید.
اگر وکیل که وکالت در توکیل نداشته، انجام امری را که در آن وکالت دارد، به شخص ثالثی واگذار کند، هریک از وکیل و شخص ثالث در مقابل موکل نسبت به خساراتی که مسبب محسوب میشود، مسئول خواهد بود.
اموال منقول : مال منقول مالی است که جابجایی و نقل آن از محلی به محل دیگر ممکن باشد بدون اینکه به خود یا محل آن خرابی وارد آید مانند ماشین ، موتور سیکلت ، کشتی و قایق .
اموال غیر منقول : مال غیر منقول مالی است که نتوان آن را از محلی به محل دیگر جابجا و نقل نمود مانند زمین ، خانه و درخت کاشته در زمین .
تقسیم بندی اموال به منقول و غیر منقول به چه منظور است ؟ یکی از جهات تقسیم بندی اموال به منقول و غیر منقول از جهت صلاحیت دادگاه رسیدگی کننده به دعاوی اموال منقول یا غیر منقول است به عنوان مثال دعوی خلع ید از ملک ، چون ملک از اموال غیر منقول است دادگاه صالح ، دادگاهی است که ملک در حوزه آن واقع شده است و در دعوی راجع به مطالبه وجه ( مثلاً مطالبه مبلغ سی میلیون تومان پول از شخصی ) چون موضوع مورد مطالبه ، پول می باشد و از اموال منقول است لذا دادگاه صالح به رسیدگی به مطالبه وجه ، دادگاه محل اقامت خوانده می باشد .
برای گرفتن سند المثنی جدید خودرو از کارخانه سازنده آن باید مدارک زیر به همراه فرد باشد:
اصل و فتوکپی برگ سبز ماشین.
اصل و کپی کارت ملی مالک خودرو.
آگهی مفقودی سند کمپانی یا بنچاق خودرو در یک روزنامه کثیر الانتشار که حداقل ۱۰ روز از تاریخ انتشار آن گذشته باشد.
در زمان این درخواست حضور مالک اصلی یا نماینده و وکیل او با وکالت نامه رسمی ضروری است.
پس از این که به شرکت مربوطه مراجعه شد و مدارک مورد نیاز تحویل داده شد؛ کارمندان ابتدا مدارک شناسایی شخصی فرد را بررسی می کنند و سپس همین کارشناسان به بررسی خودرو می پردازند ک مدارک خودرو را هم بررسی می کنند.
پس از انجام این امور تاییدیه ای تحویل فرد داده می شود که با تحویل این تاییدیه به باجه صدور مدارک می توان سند المثنی کمپانی خودرو را دریافت کرد.
نکته ای که باید به آن دقت کرد این است که سند المثنی را طبق بایگانی شرکت صادر می کنند. یعنی نگاه می کنند که ببینند جه کسی آخرین مالک خودرو بوده و سند هم فقط به نام همین فرد صادر می شود.
لذا توصیه می شود هنگامی که خودرویی را می خرید لازم است حتما آن را به صورت رسمی به نام خود منتقل کنید.
وقتی که سند کمپانی یا بنچاق خودرو گم بشود به هر دلیلی باید آگهی بشود. زیرا ممکن است از آن سوء استفاده بشود و تا زمانی که آگهی نشود مفقودی و گم شدن سند خودرو تبعات سوءاستفاده از آن با خود شخص است.
البته در این مورد آگهی کردن نیازی به حضور فیزیکی نیست و می توان از طریق سامانه ها اقدام به ثبت مفقودی و آگهی آن کرد.
مانند سامانه چاپ آگهی مفقودی در روزنامه ها.
آگهی کردن مفقودی سند به این منظور است که این سند اعتبار قانونی ندارد.
لازم به ذکر است که اگر شخصی هم بخواهد سند المثنی بگیرد باید یک بار در روزنامه کثیر الانتشار آگهی کند.
پس از این که ۱۰ روز از زمان این آگهی گذشت فرد می تواند از نزدیک ترین نمایندگی شرکت خودرو سازی مربوطه درخواست سند المثنی کند.
در آگهی سند مفقودی نام مالک و مشخصات ماشین به طور کامل درج می شود.
بنچاق یا سند کمپانی سند قطعی خودرو است و تفاوت با برگه سبز خودرو دارد با این توضیح که برگه سبز خودرو مالکیت پلاک را نشان می دهد و سند مالکیت پلاک خودرو است.
در حالی که سند کمپانی از طرف قوه قضائیه صادر می شود و سند مالکیت خودرو محسوب می شود.
این دو مورد هر دو در شورای حل اختلاف طرح می شود اما اگر در اجاره واقع شده بحث سرقفلی و حق کسب و پیشه مطرح شده باشد دادگاه به این امر رسیدگی خواهد کرد.
بر خلاف حکم تخلیه که قابل اعتراض این دستور تخلیه چنین امکانی ندارد و دستور اجرا می شود اما مستاجر می تواند با اثبات مواردی مثل اصالت نداشتن قرارداد یا تمدید کردن اجاره با موجر عملیات را متوقف کند.
این شکایت و اعتراض در دادگاه به عمل می آید و اگر دادگاه شکایت را مدلل تشخیص دهد با اخذ تامین جلوی عملیات تخلیه را میگیرد.
در این باره لازم است سریعا اقدام به اعتراض بشود و گرنه دستور تخلیه سریعا انجام می شود .
تفاوت این دو بیشتر در سرعت و کوتاه بودن فرآیند دستور تخلیه است بر عکس حکم تخلیه برای مثال در دستور تخلیه نیازی به صدور اجراییه نیست، همچنین انجام دستور تخلیه حتی بدون وجود مستاجر نیز ممکن است به این صورت که اگر وی حاضر نباشد اثاثیه وی تخلیه و تحویل انبار عمومی می شود، اما در حکم تخلیه ابتدائا صدور اجراییه لازم است و در زمان ابلاغ به مستاجر وی ۱۰ روز فرصت دارد که تخلیه کند در غیر این صورت دادگاه اقدام به تخلیه میکند.
دستور تخلیه تحت چه شرایطی صادر می شود و گفتیم که باید چندین شرط جمع باشند مثل امضای ۲ نفر پای اجاره نامه، ذکر مدت در قرارداد، تنظیم در دو نسخه و پایان اجاره، حال اگر هر یک از این موارد موجود نباشد و موجر بخواهد تخلیه مستاجر را بگیرد باید جلسه تشکیل شود و طرفین دعوت شوند و حکم صادر شود و از آن سرعت دستور تخلیه خبری نخواهد بود.
برای مثال اگر اجاره نامه تنظیم نشده یا اگر شده ۲ نفر امضا نکرده اند یا اصلا مدت آن ذکر نشده و یا مدت اجاره تمام نشده افراد باید حکم تخلیه را درخواست کنند نه دستور تخلیه را.
موضوع دیگری که ممکن است با محرومیت اشتباه گرفته شود درباره فرزندی است که زودتر از والدیناش فوت کند. مطابق قانون، وقتی فرزندی زودتر از والدین خود فوت میکند، ورثه آن فرزند از جد پدری خود ارث نمیبرند. به عبارت ساده تر شخص مرده از کسی ارث نمیبرد تا آن مال به بازماندگانش منتقل شود و این با محرومیت از ارث تفاوت دارد.
طبق موارد گفته شدع پدر به طور کلی و عمومی حق محروم کردن وراث خود از ارث را ندارد ولی طبق قانون و شرع ، در صورت وقوع ۵ مورد زیر افراد از ارث محروم میگردند:
اولین و مهمترین مورد محرومیت از ارث در خصوص وقوع قتل میباشد. درصورتی که وارث، مورث خود را به قتل برساند از ارث محروم میشود. شاید یکی از دلایل چنین حکمی در حقوق اسلامی، جلوگیری از طمعکاری فرزندان یا کسانی که ارث میبرند برای تصاحب سریعتر اموال متوفی باشد.در واقع کسی نمیتواند برای اینکه زود به ارث برسد، مورث را به قتل برساند، زیرا قتل مانع ارث بردن است.
دومین مورد محرومیت از ارث در خصوص وراثت کافر از مسلمان است. مطابق قانون مدنی، «کافر از مسلم ارث نمیبرد.» البته عکس این موضوع صادق نیست و اگر کافری فوت کند و در بین وراثش، شخص مسلمانی باشد، فرد مسلمان از کافر ارث میبرد.
سومین مورد محرومیت کردن فرزند از ارث ، «فرزند ولدالزنا» است. اگر فرزندی در اثر یک رابطه نامشروع از زن و مردی متولد شده باشد، متولد زنا از پدر و مادر خود ارث نمیبرد و از این لحاظ از ارث محروم است.
چهارمین مورد محرومیت نیز در خصوص «لعان» بین زن و شوهر است. اگر زن و شوهری با شرایطی که در فقه و قانون مقرر شده یکدیگر را لعن کنند و در مدت عده طلاق، یکی از آنها فوت کند، دیگر از یکدیگر ارث نمیبرند و لعان موجب محرومیت از ارث میشود.
و در آخرین مورد محروم کردن فرزند از ارث هم، اگر فرزندی به واسطه لعان از سوی پدرش نفی میشود، دیگر نه پدر از فرزند ارث میبرد و نه فرزند از پدر ارث میبرد. البته اگر پدر از لعان رجوع کند، در این صورت فرزند میتواند از پدرش ارث ببرد ولی بازهم پدر از فرزندش ارث نخواهد بود.
مطابق قانون مدنی ایران، اگر شخصی به موجب وصیّت، یک یا چند نفر از ورثه خود را از ارث محروم کند، وصیت مزبور نافذ نیست.در واقع هر گاه شخص وصیتی کند که بر اساس آن، بخواهد یکی از ورثه را از ارث محروم کند، چنین وصیتی صحیح نیست. به عنوان مثال در مورد شخصی که طی وصیت به دلیل فساد اخلاقی فرزندش، او را از ارث محروم یا از جمع ورثه، حذف میکندبه گفته اکثر فقها این وصیت به دلیل مخالفت آن با کتاب و سنت، باطل می باشد.
البته درمورد جمله «وصیت مزبور نافذ نیست» میتوان چنین گفت که هر گاه وارث محروم، به اراده وصیتکننده، تسلیم شود و محرومیت را بپذیرد، وصیت نافذ خواهد شد. لازمه پذیرش این نظر، نافذ بودن وصیت تا حد یک سوم است که بدون نیاز به اجازه نیز اثر دارد، اما در استفاده از این ظاهر باید احتیاط کرد، زیرا قوانین ارث و قواعد مربوط به تملک قهری ورثه برای حفظ مصالح خانواده وضع شده است و با نظم عمومی جامعه ارتباط نزدیک و مستقیم دارد.
اگرچه هرشخصی در زمان حیات خود میتواند درباره اموالش تصمیم بگیرد و همه یا بخشی از آن را به دیگری منتقل کند اما تقسیم ارث پس از فوت، تابع موازین قانونی مشخصی است که محرومیت از ارث در آن وجاهت قانونی ندارد. در حقیقت وصیتکننده حق دارد به میزان یک سوم از اموال خود را وصیت کند و وصیت او نیز برای این میزان، صحیح و نافذ است و چنانچه نسبت به بیشتر از این میزان وصیت کند، صحیح بودن چنین وصیتی به اجازه سایر ورثه بستگی دارد، زیرا به استثنای یک سوم اموال، بقیه ترکه متعلق به ورثه است و شخص صاحب این اموال که همان وصیتکننده است، حق دخالت در آنها را ندارد و اموال مزبور به طور طبیعی در اختیار همه ورثه قرار میگیرد تا طبق ضوابط و مقررات مربوط به ارث، میان آنها تقسیم گردد.
وصیت تملیکی وصیتی است که شخص عین یا منفعتی از مال خود را برای زمان بعد از فوتش به دیگری مجانی تملیک میکند. با این نوع وصیت، شخص میتواند تا حدودی تکلیف اموال خود را معین کند مانند صرف آن در امور خیریه. در وصیت تملیکی، شخصی که وصیت میکند «موصی» و کسی که به نفع او وصیت تملیکی شده «موصیله» و مورد وصیت را «موصی به» میگویند. در وصیت تملیکی، تملیک با قبول کسی که به نفع اون وصیت شده ، انجام میشود و پس از فوت وصیت کننده محقق می گردد. بنابراین قبول آن قبل از فوت وصیت کننده موثر نیست.همچنین وصیت کننده میتواند از وصیت خود رجوع کند و آن را تغییر دهد.
وصیت عهدی نیز وصیتی است که در آن شخص یک یا چند نفر را برای انجام امر یا اموری یا تصرفات دیگری مأمور کند. مثل این که شخصی را وصی کند تا بعد از مرگش، بدهیهای او را پرداخت نماید. در وصیت عهدی شخصی را که به موجب وصیت، به عنوان ولی بر صغیر یا بر کارهای دیگر انتخاب شده است، وصی میگویند. در وصیت عهدی، وصیتکننده فرد یا افرادی را برای اداره بخشی از اموال خود و نیز سرپرستی فرزندانش پس از مرگ تعیین میکند و مسئولیت را به آنها میسپارد.درحالی که در وصیت تملیکی، شخص بخشی از اموال خود را پس از مرگ به فرد یا افرادی تملیک میکند که این فرد یا افراد میتوانند فردی از خانواده یا هر فرد دیگری باشد.
